Рубрика: Հայոց լեզու

Հայոց լեզու

Հայոց լեզու

Անկանոն բայեր։ Անկանոնության դրսևորման տեղը՝ 2-րդ հիմք։

  1. Ժամանակակից արևելահայ գրական լեզվում կա խոնարհման ընդհանուր կանոններից շեղվող շուրջ 19 բայ` առնել, ասել, բանալ, բերել, գալ, դառնալ, դնել, զարկել, ելնել, թողնել, լալ, լինել, կենալ, տալ, տանել, տեսնել, ուտել, անել:
  2. Պակասավոր բայերն են՝ եմ (օժանդակ), կամ, գիտեմ, ունեմ, արժեմ, կարող եմ, ցանկալ, հուսալ, լվալ։

Պակասավոր բայերը բայական ոչ բոլոր ձևերն ունեն։

Առաջադրանք

  1. Գտիր անկանոն բայերը, որոշիր եղանակը, ժամանակը, սեռը եթե անդեմ է, դերձայական ձևը.
  • Ամպերը ճերմակ երամով անցան, իմ սիրտն է լալիս կարոտով անհուն։
  • Գիտեինք, որ քեռիս զինվոր եղած ժամանակ ընդդիմացել է։
  • Հետո կուշտ կարնծ մեր հյուրերը սկսեցին բարձրանալ քարոտ արահետով։
  • Երազ տեսա՝ Սայաթ-Նովեն մոտս եկավ սազը ձեռին։
  • Սիրտս վառեց, մոխիր դարձավ, ինքը կրակ ու հուր մնաց.
    Դու էլ նրա գովքը արա, որ գա ոսկե մասը ձեռքին։
  • Բոլորը տամ ու նվիրեմ, ինձ ոչ մի հուր թող չմնա,
    Դու չմրսես ձմռան ցրտում. բոլորը քեզ…
  • Ոչ ոք չէր համարձակվում որևէ բան ասել։
  • Ես ամուր առողջություն ունեի և կարող էի մինչև լույս աշխատել։

Եղած-հարակատար, պարզ
Կերած-հարակատար, պարզ
Տեսա-անցյալ կատարյալ
Եկավ-անկատար ներկա, սահմանական, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ
Դարձավ-անկատար ներկա, սահմանական, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ
Արա-հրամայական, 2-րդ դեմք, եզակի
Գա-անկատար ներկա, 3-րդ դեմք, սահմանական, եզակի, պարզ
Տամ-անկատար ներկա, 1-ին դեմք, սահմանական, եզակի, պարզ

2. Գտիր բայերը, որոշիր քերականական հատկանիշները .

Ասենք, այսպես դեկտեմբերի ցրտին Հաճի աղան դուրս եկողը չէր, այն էլ այս ցեխին, որ գոյացել էր սայլերի ու զորքի տակ կոխկրտած ձյունից՝ հակառակ, որ միշտ այս ամսին գետինը սառած էր լինում։
Անհանգիստ էր վերի՜ն աստիճանի։ Արդեն մի շաբաթ է, ականջին դիպել էր, որ թուրքը գալիս է։
Փորձված, կյանքի չար ու բարուն տեղյակ՝ Հաճի աղան, որ տեսել էր 1877 թվի ռուս-տաճկական պատերազմը, երբ թուրքը կարծես բնականորեն հաղթվում էր, այն Հաճի աղան, որ «քրդանոցներում ու թռւրքանոցներում» զելվել, առևտուր էր արել և շատ անգամ էր ավազակների ձեռքից աղվեսի պես պոչը պրծացրել, նա լավ գիտեր, որ երբեք չեն սպասիր վտանգը գա ու փեշիցդ բռնի.— պետք է ժամանակին որսալ խուսափելու անկրկնելի վայրկյանը։


Գոյացել էր-վաղակատար անցյալ, 3-րդ դեմք, եզակի, սոսկածանցավոր
Կոխկրտած-հարակատար, պարզ
Լինում էր-անկատար անցյալ, սահմանական, եզակի, 3-րդ դեմք, պարզ
Դիպել էր-վաղակատար անցյալ, 3-րդ դեմք, եզակի, սոսկածանցավոր
Գալիս է-անկատար ներկա, 3-րդ դեմք, սահմանական, եզակի, պարզ
Փորձված-հարակատար, պարզ
Տեսել էր-վաղակատար անցյալ, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ
Հաղթվում էր-անկատար անցյալ, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ
Զելվել-անորոշ, պարզ
Արել էր-վաղակատար անցյալ, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ
Պրծացրել-անորոշ, պարզ
Չեն սպասիր-անկատար ներկա, սահմանական, 3-րդ դեմք, հոգնակի, պարզ
Պետք է որսալ-հարկադրական
Խուսափելու-ապակատար

Рубрика: Հայոց լեզու

Հայոց լեզու

1. Նախորդ աշխատանքի ամփոփում, բայի մինչ այս անցած հատկանիշների կրկնում։

2. Բայի սեռը.
Բայի սեռը որոշվում է նրանով, թե պահանջվում է արդյոք գործողությունն իր վրա կրող առարկա, ցո՞ւյց է տալիս ենթակայի՝ ուրիշի գործողության կրումը, թե չեզոք է՝ կապ չունի ուրիշ առարկայի հետ։

Ըստ այդմ բայերը 3 սեռի են լինում՝

  1. ներգործական (որ կրող առարկա է պահանջում՝ կոտրել, սիրել, բարձրացնել, իմանալ, սովորել….. ի՞նչը)
  2. չեզոք (որ ոչ կրող է պահանջում, ոչ ենթական է կրողը (մեծանալ, աճել, հիանալ, նայել, խոսել…..)
  3. կրավորական (որ ենթական կրում է ուրիշի կատարած գործողությունը, սա կազմվում է ներգործականներից վ կրավորական ածանցով)։
  • Պատճառական ածանցով կազմված բայերը բոլորը ներգործական են։
  • Կրավորական վ ածանց ունեցող բոլոր բայերը չեն, որ կրավորական սեռի են (գժվել, սթափվել, սիրահարվել….)։

Առաջադրանքներ

  1. Գտիր տեքստից բայերը, որոշիր սեռը, կազմությունը։

Խոսում են-չեզոք, պարզ
Կզարմանաք-չեզոք, սոսկածանցավոր
Սկսած-չեզոք, պարզ
Արտասանել են-ներգործական, պարզ
Մեռավ-չեզոք, պարզ
Հայտարարել են-չեզոք, պարզ
Լսենք-ներգործական, սոսկածանցավոր
Տարբերում է-ներգործական, պարզ
Կարողանում է-չեզոք, սոսկածանցավոր
Նկատել-ներգործական, պարզ
Պատասխանում է-չեզոք, պարզ
Մեռած-չեզոք, պարզ
Մահացած-չեզոք, պարզ
Մահանալ-չեզոք, սոսկածանցավոր
Մեռնել-չեզոք, սոսկածանցավոր
Նշանակում է-չեզոք, պարզ
Օգտագործվում է-կրավորական, կրավորական
Մահանում են-չեզոք, սոսկածանցավոր
Չեն մեռնում-չեզոք, սոսկածանցավոր
Չեն անհետանում-չեզոք, սոսկածանցավոր
Նայելու-ներգործական, պարզ
Կարող ենք-չեզոք, պարզ
Հավաքել-չեզոք, պարզ
Մատնանշում են-ներգործական, պարզ
Ասում էին-ներգործական, պարզ
Գնաց-չեզոք, պարզ
Համբարձավ- ներգործական, պարզ
Կանչեց-ներգործական, պարզ
Տարավ-ներգործական, պարզ
Ավանդեց- ներգործական, պարզ
Առավ-ներգործական, պարզ
Թողեց-ներգործական, պարզ
Հեռացավ-չեզոք, պարզ
Կենում են-չեզոք, պարզ
Դարձավ-չեզոք, պարզ
Երգում էին-չեզոք, պարզ
Սկսվող-կրավորական, կրավորական
Ասում էին-ներգործական, պարզ
Եղավ-չեզոք, պարզ
Ուզում էին-ներգործական, պարզ
Խոսել-չեզոք, պարզ
Կնքեց-չեզոք, պարզ
Հնձեց-չեզոք, պարզ
Պատկերանում էր-չեզոք, սոսկածանցավոր
Անում էր-չեզոք, սոսկածանցավոր
Խավարեց-չեզոք, պարզ
Վերաբերում է-չեզոք, պարզ
Արժանացած-չեզոք, պարզ
Վախճանվեց-չեզոք, պարզ
Սատկեց-չեզոք, պարզ
Իջնում է-չեզոք, սոսկածանցավոր
Գնում է-չեզոք, պարզ
Ուզում են-չեզոք, պարզ
Ասում են-ներգործական, չեզոք
Խառնվեց-չեզոք, կրավորական
Տնկեց-չեզոք, պարզ
Կարծում էին-չեզոք, պարզ
Չապրած-չեզոք, պարզ
Մնում են-չեզոք, պարզ
Բաշխեց-ներգործական, պարզ
Տեսնելուց-ներգործական, սոսկածանցավոր
Բաշխում է-ներգործական, պարզ
Մեռնում-չեզոք, սոսկածանցավոր
Ստեղծված են-կրավորական, կրավորական
Հիշենք-ներգործական, սոսկածանցավոր
Կտրվել-  չեզոք, կրավորական
Պահանջում էր- ներգործական, պարզ
Փչեց-չեզոք, պարզ

  • Տեքստում եղած մահանալ բառի հոմանիշները դասակարգիր ըստ հետևյալ խմբերի՝


-որոնք կրոնական ծագում ունեն

Երկինք գնաց կամ համբարձավ, աստված իր մոտ կանչեց կամ տարավ, հոգին (աստծուն) ավանդեց, աստված հոգին առավ (եթե նզովյալ մարդ էր՝ սատանան կամ գրողը հոգին առավ), այս (անցավոր) աշխարհը թողեց, այս աշխարհից հեռացավ 


-որոնց առասպելաբանական ծագում ունեն

Կյանքի թելը կտրվել։


-որոնք հավատալիքներից են ծագում

 Ի վերին Երուսաղեմ գնաց, Հոգոց հանգուցելոց եղավ, Իր մահկանացուն կնքեց, Մահվան գերանդին կամ մանգաղը հնձեց, Արևը խավարեց։


-որոնք վերաբերմունքային իմաստ ունեն (դրականներն առանձին, բացասականներն առանձին)։

Դրական՝ վախճանվել, Բացասական ՝սատկել, ոտքերը տնկեց

  • Գտիր ուրիշ հոմանիշներ, որ այստեղ հիշատակված չեն։ Փորձիր մեկնաբանել դրանք։

Տեքստ՝ Ով ինչպես է մեռնում (Պ.Բեդիրյան, «Բառերի խորհրդավոր աշխարհից»

Կամ ո՛ւմ մահվան մասին ինչպես են խոսում։
-Ինչպե՞ս են խոսում,- կզարմանաք հիմա դուք,- մեր հեռավոր ապուպապերից սկսած, մարդմո դժբեխտ վախճանին ի տես, մի արտահայտություն են արտասանել՝ մեռա՜վ։ Հետո էլ, փիլիսոփայական մտածմունքների մեջ, գլուխները ցավագին օրորոելով հայտարարել են՝ ունայնություն ունայնությանց (այսինքն թե՝ ամեն ինչ դատարկ, փուչ է)…

Այդ, իրակե, «հիմնականում» ճիշտ է։ Սակայն մի պահ լսենք Պարույր Սևակին.

Ես նա եմ նաև,
Ով տարբերում է պաչը համբույրից,
ինչպես սիրողին՝ սիրահարվածից
Եվ մահացումը՝ մեռնելուց։ («Իմ անելիքը»)

Բայց այդ ի՞նչ տարբերություն է, որ կարողանում է բանաստեղծը նկատել այս բառերի միջև։ Պատասխանում է նույն ինքը Սևակը.

Քսա՜ն տարի մեռած անթաղ,
Եվ մահացած, և ողջանդամ
Մի սուրբ դիակ։
Սուրբ ու միակ…. («Անլռելի զանգակատուն»)

Ուրեմն մահանալ բայը, ի տարբերություն մեռնել-ի, նշանանկում է «դանդաղ մահով մեռնել», ոչ միանգամից, ուստի ավելի հաճախ օգտագործվում է ոչ մարդկանց, այլ հասարակական երևույթների համար. լեզուն, մարդկային սովորույթները, պատկերացումները, գիտակցության մեջ հնի մնացուկները և այլն աստիճանաբար են մահանում, միանգամից չեն մեռնում, ասպարեզից անհետանում։

Մյուս կողմից, առանց բառարաններ նայելու, մտովի կարող ենք ի մի հավաքել մի քանի տասնյակ բառեր ու արտահայտություններ, որոնք մատնանշում են մարդկային մարմնի այդ վախճանական գործողությունը՝ մահը։

Կրոնական գաղափարախոսության բազմադարյան տիրապետության շրջանում մարդիկ իրենց նմանի մասին ասում էին՝ երկինք գնաց կամ համբարձավ, աստված իր մոտ կանչեց կամ տարավ, հոգին (աստծուն) ավանդեց, աստված հոգին առավ (եթե նզովյալ մարդ էր՝ սատանան կամ գրողը հոգին առավ), այս (անցավոր) աշխարհը թողեց, այս աշխարհից հեռացավ («…Հերթով գալիս անց են կենում էս անցավոր աշխարհից»-Հովհ. Թւոմանյան, «Թմկաբերդի առումը»)» մյուս կամ այն աշխարհը գնաց, հող էր՝ հող դարձավ

Եվ քանի որ թաղման ծիսակատարությունների ժամանակ հոգևորականները երգում էին «Ի Վերին Երուսաղեմ» բառերով սկսվող շարականը, որի մեջ կար և «հոգւոց հանգուցելոց» կապակցությունը, ուստի ասում էին նաև ի վերին երուսաղեմ գնաց, ժողովրդի մեջ՝ հոգոց հանգուցելոց եղավ...
Եթե ուզում էին պատկերավոր խոսել, ասում էին՝ իր մահկանացուն կնքեց, մահվան գերանդին կամ մանգաղը հնձեց։ Որովհետև հնոց երևակայության մեջ մահը պատկերանում էր կմախքի տեսքով, ձեռքին գերանդի կամ մանգաղ, որով իր անողոք հունձն էր անում։ Պատկերավոր ասում էին նաև՝ արևը խավարեց, արևմտահայերեն՝ գրաբարից՝ ոչ ևս է , այսինքն՝ «այլևս չկա»….

Երբ խոսքը վերաբերում է համընդհանուր հարգանքի արժանացած մարդուն, ասում են՝ վախճանվեց, իսկ հակառակ դեպքում՝ սատկեց։ Այդպես էլ՝ հոգևոր անձը (լույս) գերեզման է իջնում, իսկ արգահատելին գյոռ է գնում։ Երբ ուզում են հումորով խոսել, ասում են՝ գնաց խառնվեց հազար տարվա մեռելներին, իսկ երբ արհամարհանքով ու ծաղրով՝ ոտքերը տնկեց

Մեր վաղեմի նախնիներն այնպես էին կարծում, թե մեռնող արարածի չապրած օրերը մնում են ողջերին։ Դրա համար է, որ ասում էին նաև՝ օր ու արևը կամ կյանքն ու արևը բաշխեց ապրողներին. «Էս ուրախությունը տեսնելուց հետո ծեր թագավորն էլ կյանքն ու արևը բաշխում է ապրողներին ու մեռնում» (Հովհ. Թումանյան, «Ոսկի քաղաքը»)։

Այս նույն հիմունքով են ստեղծված կյանքը ձեզ, արևմտահայերեն՝ ձեզի օրեր արտահայտությունները։

Հիշենք նաև կյանքի թելը կտրվելը՝ հունական առասպելաբանությունից։

Այս բոլորի մեջ, սակայն, ամենից հինը, թերևս, մեռնել ու մահանալ բառերից էլ հինը, հավանաբար մի հասարակ արտահայտություն էր, զննականորեն տեսանելի ու «շոշափելի» մի պարզ խոսք, որ ո՛չ վերացական մտածողություն էր առանձնապես պահանջում, ո՛չ էլ ինչ-որ փիլիսոփայական մեկնաբանություն.- շունչը… փչեց։

30.10.2020

  1. Կարդա տեքստը, դուրս գրիր
    -հնչյունափոխված բառերը
    -դիմավոր բայերը և որոշիր եղանակը, ժամանակային ձևը և կազմությունը
    -անդեմ բայերը և որոշիր՝ որ դերբայն է, ինչ կազմություն ունի։

    Կծան է՝ շուն չէ
    Հայերեն կծել բայի արմատն է կիծ, որ նշանակում է «կծելը» կամ «մեկ անգամ կծելով պոկված կտոր» և մեր օրերում շատ քիչ է գործածվում (համեմատեք խածնել=խածել և խած)։
    Այս արմատի կրկնությամբ և Ծ բաղաձայնի օրինաչափական փոփոխությամբ ստացել ենք կսկիծ փոխաբերական իմաստով բառը (կիծ- *կծկիծ- կսկիծ), որ փաստորեն նշանակում է «մարդուն՜ նրա սիրտը կծող մի զգացմունք՝ վիշտ, ցավ, մորմոք»։ Որպեսզի կրկնավոր բարդության նման հնչյունափոխությունը որևէ կասկած չհարուցի, վերցնեմ հենց կասկած-ի օրինակը.արմատն է *կած՝ *կարծ տարբերակով, որից են՝ կարծել, կարծիք. այս վերջինը գրական լեզվում նշանակում է «տեսակետ», իսկ խոսակցականում և որոշ բարբառներում՝ «կասկած». ասում են՝ «Գողության համար այսինյի վրա եմ կարծիք տալիս», այսինքն՝ «այսինչի վրա եմ կասկածում»։ Ահա արմատի *կած տարբերակի կրկնությամբ և Ծ բաղաձայնի նույնանման փոփոխությամբ է ստացվել կասկած բառը. * կածկած-կասկած։ Ի միջի այլոց, կածկած, կածկածել ձևրը մինչև օրս էլ գործածում են խոսակցականում ու բարբառներում։
    Սակայն եկեք վերադառնանք կծել բային ու նրա կիծ արմատին։ Սրանից առաջ է եկել մի ուրիշ փոխաբերություն՝ ԿԾՈՒ բառը՜ որ կերտված է -ու ածականակերտ ածանցի օգնությամբ։ Կծու-ն էլ, ուրեմն, փաստորն նշանակում է «կծող (համ)»։
    Սա՝ մեկ փոխաբերություն. չէ՞ որ երբ տաքդեղին ասում ենք՝ կծու է, հո չի՞ նշանակում, թե նա կծում է, այլ պարզապես որ դառն է։
    Իսկ երբ ասում ենք կծու խո՞սք։ Սա էլ կծու բառի նոր փոխաբերությունն է արդեն. տաքդեղի հատկությունը վերագրված է խոսքին. կծու խոսք նշանակում է «դառը խոսք»։
    Ավելացնեմ. որ «կծել» իմաստով բայից «կծու» իմաստով բառի կազմումը միայն հայերենին չէ հատուկ։
    Ահա անգլերենը։ Այստեղ bite (բայթ)նշանակում է «կծել». իսկ bitter (բիթը) ՝ «կծու»։ Մոտավորապես նույնը կա նաև գերմաներենում. BeiBen (բայսըն) «կծել»- bitter (բիթըղ) «կծու»։
    Ի վերջո. իրոք որ ստացվում է այնպես. ԿԾՈՒ բառն ստուգաբանորեն ԿԾՈՂ է. ԿԾԱՆ, բայց իրականում շուն չէ. այլ պարզապես հայտնի համը։
Рубрика: Հայոց լեզու

Հայոց լեզու

Կարդա տեքստը, դուրս գրիր


-հնչյունափոխված բառերը

Կծել- կիծ

Կրկնությամբ- կրկին

Օրինաչափական- օրեն

Կսկիծ- ի-ն հնչյունափոխվել է ը-ի

Կծող- ի-ն հնչյունափոխվել է ը-ի

Կրկնավոր- ի-ն սղվել է

Գրական- ի-ն հնչյունափոխվել է ը

Խոսակցական- ի-ն սղվել է

Վերագրված- գիր ի-ն հնչյունափոխվել է ը

Ստուգաբանորեն- ստույգ


-դիմավոր բայերը և որոշիր եղանակը, ժամանակային ձևը և կազմությունը

Նշանակում է- Անկատար ներկա, սահմանական եղանակ, եզակի թիվ, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ

Գործածվում է- Անկատար ներկա, սահմանական եղանակ, 3-րդ դեմք, եզակի թիվ, կրավորական

Համեմատեք- Անկատար ներկա, սահմանական եղանակ, 2-րդ դեմք, հոգնակի թիվ , պարզ

Ստացել ենք- Վաղակատար ներկա, 1-ին դեմք, հոգնակի թիվ , պարզ

Վերցնեմ- անկատար ներկա, սահմանական եղանակ, 1-ին դեմք, եզակի թիվ

Ասում են- Անկատար ներկա, սահմանական եղանակ, 3-րդ դեմք, հոգնակի թիվ, պարզ

Տալիս եմ-

Կասկածում եմ- Անկատար ներկա, սահմանական եղանակ, 1-ին դեմք, եզակի թիվ, պարզ

Ստացվել է-

Գործածում են- Անկատար ներկա, սահմանական եղանակ, 3-րդ դեմք, հոգնակի թիվ, պարզ

Վերադառնանք- Անկատար ներկա, սահմանական եղանակ, 1-ին դեմք, հոգնակի թիվ, սոսկածանցավոր

Կերտված է-

Ասում ենք- Անկատար ներկա, սահմանական եղանակ, 1-ին դեմք, հոգնակի թիվ, պարզ

Կծում է-

Վերագրված է-

Ավելացնեմ- Անկատար ներկա, սահմանական եղանակ, 1-ին դեմք, եզակի թիվ, պատճառական


-անդեմ բայերը և որոշիր՝ որ դերբայն է, ինչ կազմություն ունի։

Կծել- Անորոշ դերբայ

Կծելով- Անորոշ դերբայ, գործիական հոլով, պարզ

Պոկված- Հարակատար դերբայ, վ կրավորական

Խածել- Անորոշ դերբայ, պարզ

Կծող- Ենթակայական դերբայ, պարզ

Կասկածել- Անորոշ դերբայ, պարզ

Կազմում- Անկատար դերբայ, պարզ

Սատացվել- Անորոշ դերբայ, վ կրավորական



Կծան է՝ շուն չէ
Հայերեն կծել բայի արմատն է կիծ, որ նշանակում է «կծելը» կամ «մեկ անգամ կծելով պոկված կտոր» և մեր օրերում շատ քիչ է գործածվում (համեմատեք խածնել=խածել և խած)։
Այս արմատի կրկնությամբ և Ծ բաղաձայնի օրինաչափական փոփոխությամբ ստացել ենք կսկիծ փոխաբերական իմաստով բառը (կիծ- *կծկիծ- կսկիծ), որ փաստորեն նշանակում է «մարդուն՜ նրա սիրտը կծող մի զգացմունք՝ վիշտ, ցավ, մորմոք»։ Որպեսզի կրկնավոր բարդության նման հնչյունափոխությունը որևէ կասկած չհարուցի, վերցնեմ հենց կասկած-ի օրինակը.արմատն է *կած՝ *կարծ տարբերակով, որից են՝ կարծել, կարծիք. այս վերջինը գրական լեզվում նշանակում է «տեսակետ», իսկ խոսակցականում և որոշ բարբառներում՝ «կասկած». ասում են՝ «Գողության համար այսինյի վրա եմ կարծիք տալիս», այսինքն՝ «այսինչի վրա եմ կասկածում»։ Ահա արմատի *կած տարբերակի կրկնությամբ և Ծ բաղաձայնի նույնանման փոփոխությամբ է ստացվել կասկած բառը. * կածկած-կասկած։ Ի միջի այլոց, կածկած, կածկածել ձևրը մինչև օրս էլ գործածում են խոսակցականում ու բարբառներում։
Սակայն եկեք վերադառնանք կծել բային ու նրա կիծ արմատին։ Սրանից առաջ է եկել մի ուրիշ փոխաբերություն՝ ԿԾՈՒ բառը՜ որ կերտված է -ու ածականակերտ ածանցի օգնությամբ։ Կծու-ն էլ, ուրեմն, փաստորն նշանակում է «կծող (համ)»։
Սա՝ մեկ փոխաբերություն. չէ՞ որ երբ տաքդեղին ասում ենք՝ կծու է, հո չի՞ նշանակում, թե նա կծում է, այլ պարզապես որ դառն է։
Իսկ երբ ասում ենք կծու խո՞սք։ Սա էլ կծու բառի նոր փոխաբերությունն է արդեն. տաքդեղի հատկությունը վերագրված է խոսքին. կծու խոսք նշանակում է «դառը խոսք»։
Ավելացնեմ. որ «կծել» իմաստով բայից «կծու» իմաստով իմաստով բառի կազմումը միայն հայերենին չէ հատուկ։
Ահա անգլերենը։ Այստեղ bite (բայթ)նշանակում է «կծել». իսկ bitter (բիթը) ՝ «կծու»։ Մոտավորապես նույնը կա նաև գերմաներենում. BeiBen (բայսըն) «կծել»- bitter (բիթըղ) «կծու»։
Ի վերջո. իրոք որ ստացվում է այնպես. ԿԾՈՒ բառն ստուգաբանորեն ԿԾՈՂ է. ԿԾԱՆ, բայց իրականում շուն չէ. այլ պարզապես հայտնի համը։

Рубрика: Հայոց լեզու

Հայոց լեզու

Հայոց լեզու
Նախորդ առաջադրանքի կատարում։

Լրացուցիչ առաջադրանք

Լրացրու բաց թողած տառերը, կետադրիր՝ որքան կարող ես։
Դուրս գրիր դիմավոր բայերը, որոշիր եղանակը, ժամանակը, ժամանակային ձեւը (եթե ունի), կազմությունը (պարզ է, թե ածանցավոր)։

Նվաճում է- դիմավոր բայ, սահմանական եղանակ, անկատար ներկա ժամանակ, եզակի թիվ, 3-րդ դեմք, պարզ բայ, պատկանում է ե խոնարհման

Հրամայեց- դիմավոր բայ, սահմանական եղանակ, անցյալ կատարյալ ժամանակ, եզակի թիվ, 3-րդ դեմք, ե խոնարհում, պարզ բայ

Հապաղում են- դիմավոր բայ, սահմանական եղանակ, անկատար ներկա, հոգնակի, 3-րդ դեմք, պարզ բայ, ե խոնարհում

Հասավ- դիմավոր բայ, սահմանական եղանակ, անցյալ կատարյալ, եզակի թիվ, 3-րդ դեմք, ածանցավոր բայ, ե խոնահում

Սլանում էին- դիմավոր բայ, սահմանական եղանակ, անկատար անցյալ, հոգնակի թիվ, 3-րդ դեմք, ա խոնարհում, պարզ բայ

Հոգնել էր- դիմավոր բայ, սահմանական եղանակ, վաղակատար անցյալ, եզակի թիվ, 3-րդ դեմք, ե խոնարհում, պարզ բայ

Գոռում էին- դիմավոր բայ, սահմանական եղանակ, անկատար անցյալ, հոգնակի թիվ, 3-րդ դեմք, ա խոնարհում, պարզ բայ

Չլսեց- դիմավոր բայ, սահմանական եղանակ, անցյալ կատարյալ, եզակի թիվ, 3-րդ դեմք, պարզ բայ, ժխտական խոնարհում

Թռավ- դիմավոր բայ, սահմանական եղանակ, անցյալ կատարյալ, եզակի թիվ, 3-րդ դեմք, ածանցավոր բայ, ե խոնարհում

Սկսեց- դիմավոր բայ, սահմանական եղանակ, անցյալ կատարյալ, եզակի թիվ, 3-րդ դեմք, պարզ բայ, ե խոնարհում

Արեց- դիմավոր բայ, սահմանական եղանակ, անցյալ կատարյալ, եզակի թիվ, 3-րդ դեմք, պարզ բայ, ե խոնարհում


Դուրս գրիր անդեմ բայերը, որոշիր՝ որ դերբայն է, ինչ կազմություն ունի (պարզ է, թե ածանցավոր)։

 Հնազանդեցնելով- անդեմ բայ, անորոշ դերբայ, ածանցավոր բայ, գործիական հոլով

Պաշարելով- անդեմ բայ, անորոշ դերբայ, պարզ բայ, գործիական հոլով

Մոտեցնել- անդեմ բայ, անորոշ դերբայ, ածանցավոր բայ

Պաշտպանելով- անդեմ բայ, անորոշ դերբայ, գործիական հոլով

Տեղացող- անդեմ բայ, ենթակայական դերբայ

Հանելով- անդեմ բայ, անորոշ դերբայ, գործիական հոլով

Մատնելով- անդեմ բայ, անորոշ դերբայ, գործիական հոլով

Լքված- անդեմ բայ, հարակատար դերբայ, վ կրավորական

Չլսված- անդեմ բայ, հարակատար դերբայ, վ կրավորական, ժխտական խոնարհում

Չտեսնված- անդեմ բայ, հարակատար դերբայ, վ կրավորական, ժխտական խոնարհում

Рубрика: Հայոց լեզու

Հայոց լեզու

Կարդա տեքստը։

  • Կարդա տեքստը։
  • Բառարանի օգնությամբ բացատրիր անկապտելի, քերթող (քերթողահայր) բառերի բացատրությունները։

  • Անկապտելի- անձեռնմխելի
    Քերթող- Բանաստեղծ
  • Տեքստում գտիր հայ գրողների անունները, նշիր՝ որ ստեղծագործությունների մասին է խոսվում։ Համացանցից գտիր՝ ուիշ ինչ հետաքրքիր ստեղծագործություն ունեն նրանք։

Ղազարոս Աղայանն — <<Երկու քույր>> վեպի մասին է խոսվում, նաև նրա հայտնի ստեղծագործություններից է Անահիտը:

  • Տեքստից գտիր 5 հնչյունափոխված բառ, գրավոր բացատրիր՝ ինչ հնչյունափոխություն է տեղի ունեցել։

  • Տեքստում գտիր «գրավել» բառի հոմանիշները։

Գրավել— նվաճել, բռնել

  • Տեքստից առանձնացրու դիմավոր բայերը, որոշիր դրանց դեմքը, թիվը, եղանակը, ժամանակը, ժամանակային ձևը (եթե ունի)։

Արտահայտում է-անկատար ներկա, սահմանական, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ
Բնակվում են-անկատար ներկա, սահմանական, 3-րդ դեմք, հոգնակի, կրավորական
Բռնում են-անկատար ներկա, սահմանական, 3-րդ դեմք, հոգնակի, պարզ
Գալիս է-անկատար ներկա, սահմանական, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ
Սահմանում է-անկատար ներկա, սահմանական, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ
Գալիս էր-անկատար անցյալ, սահմանական, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ
Բռնում էին-անկատար անցյալ, սահմանական, 3-րդ դեմք, հոգնակի, պարզ
Գրավում էին-անկատար անցյալ, սահմանական, 3-րդ դեմք, հոգնակի, պարզ
Նվաճում էին-անկատար անցյալ, սահմանական, 3-րդ դեմք, հոգնակի, պարզ
Չէին ասում-անկատար անցյալ, սահմանական, 3-րդ դեմք, հոգնակի, պարզ
Կտրում է-անկատար ներկա, սահմանական, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ
Հասցրել է-վաղակատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի, պատճառական
Արտահայտվում են-անկատար ներկա, 3-րդ դեմք, հոգնակի, կրավորական

  • Դիտարկիր այս հոդվածը այսօրվա պատերազմական իրավիճակի տեսանկյունից։

Ինչ որ բռնեցի կամ զավթեցի՝ իմն է
(Պետրոս Բեդիրյան. «Բառերի խորհրդավոր աշխարհից»)
Այժմ՝ ժողովուրդների ու մարդկանց ներկա գիտակցության պայմաններում, աշխարհիս երեսին շատ մարդիկ ու պետություններ չէ, որ կարող են այս կարգախոսով առաջնորդվել ու հաջողության հասնելու հույս ունենալ։ Բայց….
Ղազարոս Աղայանն իր «Երկու քույր» վեպի «Միջանկյալ պատմության» մեջ, ի միջի այլոց, այսպիսի միտք է արտահայտում. «Գյուղացիք որտեղ որ բնակվում են, ինչքան տեղ որ բռնում են, ասում են՝ էս տեղերը մերն է։ Այստեղից առաջ է գալիս սեփականության մասին ջոկ գաղափար, որ նման չէ այն սեփականությանը, որ տիրող օրենքն է սահմանում»։
Այս մտայնությունը, որն ինչ-որ տեղ նաև բարոյականություն էր, գալիս էր դեռևս նախնադարից. նախապատմական վայրենիների տոհմերի կամ ցեղերի ըմբռնմամբ ինչ որ իրենք բռնում էին կամ գրավում, նվաճում՝ իրենցն էր, իրենց անկապտելի սեփականությունը, որ կարող էր միայն ու միայն ուժով էլ օտարվել, այսնիքն՝ դառնալ նոր գրավողինը։ Իզուր հո չէի՞ն ասում հնում. «Սահմանք քաջաց զէնն իւրեանց, որքան հատանէ՝ այնքան ունի» («Քաջերի սահմանը նրանց զենքն է. որքան կտրում է, այնքան էլ ունի»)։ Ի դեպ, հնադարյան սույն ասույթն իր «Հայոց պատմության» միջոցով մեզ է հասցրել քերթողահայր Մովսես Խորենացին։
Բերված այս նախապատմությունը պերճախոս կերպով արձանագրված կա նաև բառերի մեջ, ուր «բռնելու» և «ունենալու» գաղափարներն արտահայտվում են միևնույն արմատների օգնությամբ։
Սկսենք հայերենից։
Հին հայերենի բնիկ ունիմ բայը, որի անցյալ կատարյալը կլինի կալայ, նշանակում էր թե՛ «բռնել», թե՛ «ունենալ»։ Համեմատեք ձեզ ծանոթ «Վահագնի ծնունդից» այս տողերը՝ «Երկն ի ծովուն ունէր եւ զկարմրիկն եղեգնիկ («Իր պատմության ընթացքում Հայաստանը տասներկու մայրա¬քաղաքներ է ունեցել՝ Վան, Արմավիր, Երվանդաշատ, Արտաշատ, Տիգրանակերտ, Վաղարշապատ, Դվին, Բագարան, Շիրակավան, Կարս, Անի և Երևան։
Վան — Ք. ա. 9-րդ դարի երկրորդ կեսին, ինչպես հայտնի է, Սարդուրի I արքան հիմնադրեց Տուշպա (Տոսպ, Վան) մայրաքաղաքը:
Քաղաքի հիմնադիր արքայի օրոք Վանի կենտրոնում վեր խոյացող լեռան լանջերին կառուցվում են բազմաթիվ զինանոցներ, պահեստներ, դիտակետեր, իսկ միջնաբերդի ստորոտում՝ հզոր պարիսպ։
Վանի բերդը — Դրանից հետո էլ՝ Երվանդունիների օրոք, Վանը դարձյալ Հայաստանի մայրաքաղաքն էր։ Արքայանիստ քաղաքը որոշ ժամանակ կրում էր Երվանդավան անունը։ Քաղաքի բուռն զարգացումը շարունակվեց նաև Արտաշեսյանների ժամանակ։ Տիգրան Մեծն այստեղ բազմաթիվ արհեստավորներ ու առևտրականներ բնակեցրեց։ Քաղաքը ծաղկում էր ապրում նաև 10-11-րդ դարերում Վասպուրականի Արծրունյաց թագավորության
օրոք։ 19-րդ դարում Վանը Արևմտյան Հայաստանի կարևոր կեն¬տրոններից էր, այստեղ հատկապես զարգացած էին արհեստները։ Մեծ համբավ ունեին վանեցի ոսկերիչներն ու արծաթագործները։ Մեծ եղեռնի ժամանակ հայկական Վանը ոչնչացվեց։
Այժմ Վանը գավառական ոչ մեծ քաղաք է ներկայիս Թուրքիայի տարածքում։
Արմավիր — Ներկայիս Արմավիրի մարզի Հայկավան գյուղի մոտ մի մեծ բլուր կա։ Բլրի գագաթին պա-րիսպների, պալատների, տա¬ճարների և այլ շինությունների հետքեր կան։ Դրանք բոլորն ի հայտ են եկել պատմական Հայաստանի Արմավիր քաղաքի՝ մեր օրերում կատարված պե¬ղումների հետևանքով։ Գրեթե երեք մետր բարձրությամբ հողագույն պատերն ու աղյուսաշեն սենյակները վկայում են, որ ժամանակին այստեղ ծաղկուն քաղաք է եղել։ Մովսես Խորենացին Արմավիրի հիմնադրումն ու անվան ծագումը կապում է Հայկ Նահապետի թոռ Արամայիսի անվան հետ։
Արմավիրը մշակութային ու կրոնական խոշոր կենտրոն էր։ Այստեղ բազմաթիվ մեհյաններ և հեթանոսական այլ սրբավայրեր կային։ Իսկ քաղաքի շրջակայքում Սոսյաց անտառն էր, որի ծառերի տերևների սոսափյունով քրմերը գուշակություններ էին անում։ Ք. ա. 3-րդ դարի վերջերին, երբ Հայաստանի նոր մայրաքաղաք դարձավ Երվանդաշատը, Արմավիրի դերը նվազեց։
Արմավիր մայրաքաղաքն այժմ չկա։ Բայց նրա անունով կա Արմավիր մարզկենտրոնը, Հայաստանի այլ բնակավայրեր և Արմավիր հայաշատ քաղաքը Հյուսիսային Կովկասում։
ծովում բռնել էր և կարմրիկ եղեգնիկին»)- «Նա հուր հեր ունէր» («Նա հուր մազեր ուներ»)։ Այս բային են հանգում նաև ունեցվածք, կալված(ք) բառերը, որոնք փաստորեն, ստուգաբանորեն նշանակում են «բռնված կամ գրավված բան՝ առարկա»։
Ինչպես ասացի, այսպես էր ոչ միայն հայոց ու հայերենի, այլև ուրիշ ժողովուրդների ու լեզուների մեջ։ Հին հույներն ասում էին (կատ)է՛խո և հասկանում էին «հափշտակել. գրավել, տիրել», նաև «ունենալ», (կատ)օ՛խիմուս՝ «ունեցվածքը՝ կալվածը՝ սեփականությունը հանդիսացող», նոր հույները՝ կատոքի՛ «ունեցվածք. կալված»։
Ռուսերեն (о)владеть և владение, անգլերեն (to) possess (փըզզես) և possission (փըզզեշըն), ֆրանսերեն posseder (պոսեդե ) և possession(s) (պոսեսիոն), առաջինները բայեր, երկրորդները՝ դրանցից առաջացած գոյականներ,- իմաստային չնչին նրբեերանգով արտահայտում են «հափշտակել, գրավել, տիրել» և «ունեցվածք, կալված» նշանակությունները։ Անգլերեն (to) take possission of something (թեյք փըզզեշըն ըվ սամթհինգ) դարձվածքը նշանակում է «հափշտակել մի բան, տիրել մի բանի» և «մի բան ձեռք բերել, մի բանի սեփականատերը դառնալ» Անգլերեն possess և ֆրանսերեն posseder իրենց ձևով ու իմաստներով վերջին հաշվով հանգում են լատիներեն possideo (պոսսիդե՛ո)ա բային, որը, սակայն, բառացի նշանակում էր «ուժեղ նստել». potis (պո՛տիս) «ուժեղ» + sedeo (սեդե՛ո) «նստել»։
Ի՞նչ է դուրս գալիս։
Պարզվում է, որ եթե որոշ ժողովուրդների (ինչպես հայերիս) նախնադարյան մտայնությամբ ինչ որ բռնում էին կամ գրավում , ա՛յն էր իրենցը, ապա ուրիշների համար ուր որ ամուր նստում էին, դա էր նրանցը։ Ի միջի այլոց նույն այս «տրամաբանությամբ» են կազմվել նաև գերմաներենի besitzen (բեզիթցըն) բայն ու Besitzung (բեզիթցունգ), Besitztum (բեզիթցթում) գոյականները։ Առաջինը նշանակում է «գրավել, տիրել», նաև «ունենալ», մյուսները՝«ունեցվածք. կալված»։ Խնդիրը հստակ կդառնա, եթե նկատի առնենք, որ սրանց հիմքում կա sitzen (զիթցըն) բայը՝ «նստել»։
Այսպես ուրեմն. «Ի՛նչ որ բռնեցի կամ գրավեցի ու հափշտակեցի, կամ ո՛ւր որ ուժեղ նստեցի՝ իմն է»,- բառերի միջոցով ևս ազդարարում էր մարդը սրանից հազարավոր տարիներ առաջ (ու դրանից հետո դեռ երկար դարեր)։
Սակայն այն, ինչ մարդկության վայրենության շրջանում միանգամայն բնական ու բարոյական էր դիտվում, մեր օրերում բարոյականության տեսանկետից դիտվում է, պետք է որ դիտվի… վայրենություն։

Рубрика: Հայոց լեզու

Հայոց լեզու

Հայոց լեզու

1.Կարդա տեքստը, մեկնաբանիր.
— Ի՞նչ բան է հնդեվրոպական մայր լեզուն։

Հնդկաեվրոպական մայր լեզուն լեզուների լեզվաընտանիք է:

-Ի՞նչ բան է պատճենումը լեզվաբանության մեջ, այս տեքստում քանի՞ բառի պատճենման մասին է խոսվում, և որոնք են այդ բառերը։

Պատճենել նշանակում է բառացի թարգմանել: Օրինակ՝ հայերեն մկան և ռուսերեն мышца բառերի իմաստը պատճենված է հին հունարենից կամ լատիներենից, փիլիսոփա բառի կողքին հնում նաև պատճենել են նրա հոմանիշը՝ իմաստասեր: Այս տեքստում խոսվում է 4 պատճենության մասին։


— Եթե ֆիլոսոֆոս նշանակում է «իմաստասեր», ֆիլոլոգոս՝ «բանասեր» (բան=խոսք), ֆիլանթրոպոս՝ «մարդասեր», ապա ի՞նչ է նշանակում անտրոպոլոգոս (արմատները ցույց տուր)։

Անտրոպոլոգիան գիտություն է, որն ուսումնասիրում է մարդաբանությունը։ Անտրո նշանակում է՝ մարդ, պոլոգոս նշանակում է՝ բանություն։

2. Տեքստից առանձնացրու դիմավոր բայերը, որոշիր եղանակը, ժամանակը, դեմքը, թիվը և՝ պարզ է, թե ածանցավոր։

Սկսենք – ըղձական ապառնի, 1-ին դեմք, հոգնակի, պարզ

Արեք – ըղձական ապառնի, երկրորդ դեմք, հոգնակի, պարզ

Ծալեք – ըղձական ապառնի, 2-րդ դեմք, հոգնակի, պարզ

Ստացվում է – սահմանական եղանակ, անկատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի, ածանցավոր

Գալիս է – սահմանական եղանակ, անկատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ

Պարզել են-վաղակատար ներկա, սահմանական եղանակ, 3-րդ դեմք, հոգնակի, պարզ
Նշանակում էր-ապակատար անցյալ, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ
Չի լսում-ապակատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ
Ասում էին-ապակատար անցյալ, 3-րդ դեմք, հոգնակի, պարզ
Գործածվում է-ապակատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի, կրավորական
Պատճենել է-վաղակատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ
Կատարել է-վաղակատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ
Առել են-վաղակատար ներկա, 2-րդ դեմք, եզակի, պարզ
Հնչում էր-ապակատար անցյալ, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ
Ներկայացնում էր-ապակատար անցյալ, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ
Պատճենել են-վաղակատար ներկա, 3-րդ դեմք, հոգնակի, պարզ
Խոսում ենք-ապակատար ներկա, 1-ին դեմք, հոգնակի, պարզ
Խմում ենք-ապակատար ներկա, 1-ին դեմք, հոգնակի, պարզ
Պատճենում է-ապակատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի, պարզ
Ճյուղավորվել են-վաղակատար ներկա, 3-րդ դեմք, հոգնակի, կրավորական

Մկները մարդուն ուժ են տալիս
(Պ.Բեդիրյան, «Բառերի խորհրդավոր աշխարհից»)

Սկսենք… առավոտյան մարմնամարզությունից։ Ձեռքերը բռունցք արեք և բազուկը արմունկից ծալեք դեպի ուսոսկրը։ Ի՞նչ է ստացվում այդ շարժման հետևանքով։ Ուռչող մսագունդ։ Ի՞նչ անուն ունի դա։ ՄԿԱՆ։

Որտեղի՞ց է գալիս այս բառը։
Ստուգաբանները (բառերի ստուգաբանությամբ զբաղվողները) վաղուց պարզել են, որ մկան բառն անմիջական կապ ունի մուկ (գրաբար մուկն) հնդեվրոպական, այսինքն՝ բնիկ հայկական արմատի հետ։ Սրա սեռականն էր և է մկան, որ նաև առանձին բառի արժեք ուներ գրաբարում ու նշանակում էր «մեջք», հոգնակին՝ մկանունք նույնպես նշանակում էր «մեջք», «մեջքի ուռած մաս» (փոխաբերաբար՝ «ջրի ուռած մակերես՝ ալիք»)։ Մեր նախնիիները նույնիսկ խրատական մի ասույթ ունեին. «Ծառայ որ ընդ ունկն ոչ լսէ՝ ընդ մկանունս լսել տան նմա» («Ծառան որ ականջով չի լսում, մեջքով լսել կտան նրան». այսինքն՝ կծեծեն)։

«Մուկ»- «մկան» իմաստային անցումը կա ոչ միայն մեր լեզվում։ Հին հունարենում, օրինակ, մուուս կամ մուու ասում էին թե՛ մկանը, թե՛ մկաններին, որից կազմված մուուոդուս ածականը նշանակում էր՝ «1. մկնային, մկնանման, 2. մկանուտ, զարգացած մկաններով»։

Լատիներեն mus «մուկ», musculus /մուսկուլուս/ «1.մուկ, մկնիկ, 2. մկան», musculosus /մուսկուլոզուս/ «մկանուտ, մսոտ»

Ռուսերեն мышь «մուկ»- мышца «մկան» (ավելի հաճախ գործածվում է հոգնակի՝ мышцы)։ Սակայն ռուսերենն ունի նաև мускул(ы) բառը՝ «մկան, մկանունք»։ Սա արդեն փոխառություն է լատիներենից։

Շատ հավանական է, որ հայերեն մկան և ռուսերեն мышца բառերի իմաստը պատճենված լինի հին հունարենից կամ լատիներենից։ Դա եզակի երևույթ չէ լեզուներում։ Հետաքրքրականն այստեղ այն է, որ ռուսերենը մի կողմից պատճենել է լատիներեն musculus բառի իմաստը՝ мышь բառից կազմելով мышца, մյուս կողմից կատարել է ուղղակի փոխառություն՝мускул(ы)։

Սա նույնպես հազվադեպ չէ լեզուներում։ Մեր նախնիները, օրինակ, հին հունարենից փոխ են առել փիլիսոփա բառը, որ փոխատու լեզվում հնչում էր ֆիլո՛սոֆոս (նույնից է ռուսերեն фило՛соф) և նշանակում էր՝ «1. կրթված մարդ, 2. իմաստություն սիրող, փիլիսոփա», բարդ բառ էր ներկայացնում՝ ֆիլո «սիրող»+ սոֆո՛ն «իմաստություն»։

Բայց նույն փիլիսոփա բառի կողքին հնում նաև պատճենել են նրա հոմանիշը՝ իմաստասեր (փիլիսոփայական= իմաստասիրական, փիլիսոփայություն= իմաստասիրություն). «- …նստած, մեզ համար խոսում-խմում ենք. բանաստեղծ, ծաղկող, ճարտարապետ, ստրկավաճառ, բայց բոլորս էլ իմաստասեր ենք, այսինքն՝ փիլիսոփա, և խորապես համոզված ենք, թե այս աշխարհի բախտն ինչ-որ չափով կախված է հատկապես մեր իմաստաբանությունից…» (Ռազմիկ Դավոյան, «Հանճար և հիշողություն»)։

Ռուսները նույն հունարենից փոխ են առել филантроп «մարդասեր» բառը (հին հունարեն ֆիլանթրոպոս- ֆիլո «սիրող»+ անթրոպոս «մարդ»), սակայն նրա կողքին պատճենել են նաև человеколюбец հոմանիշը։

Պատճենում է թե ոչ՝ մի կողմ թողնենք. կարևորն այն է, որ մկան բառը գալիս է մուկ(ն)-ից

Եվ ով որ դեռ կասկածում է դրանց կապին, թող այս նյութի սկզբում նկարագրված մարմնամարզական վարժությունը կատարի մի քանի անգամ, հետևի բազուկի մաշկի տեսքին և որոշի, թե ո՛ր կենդանու շարժման նմանությունն է ստացվում։

Իսկ ես ասվածին մի բան միայն կավելացնեմ. հայերեն մուկ(ն), հին հունարեն մուուս, մուու, լատիներեն mus, musculus, ռուսերեն мышь- բոլորն էլ ցեղակից արմատներ են, այսինքն՝ գալիս են հնդեվրոպական հիմք լեզվից (այս պայմանական անվանումով ընդունված է կոչել մի քանի տասհազարամյակ առաջ գոյություն ունեցած այդ ընդհանուր լեզուն, որից ճյուղավորվել են հնդեվրոպական լեզուները, դրանց թվում՝ հայերենը)։

Рубрика: Հայոց լեզու

Հայոց լեզու

  1. Շարադրությունդ ներկայացրու ընկերներդիդ։
  2. Կարդա տեքստը.
    -Գտիր դիմավոր բայերը, որոշիր եղանակը, ժամանակը, դեմքը, թիվը, որոշիր՝ ածանցավո՞ր է, թե պարզ։

Պետք է սպասեր -հարկադրական եղանակ, 3-րդ դեմք, եզակի թիվ, պարզ
Հիշում եք-անկատար ներկա, 2-րդ դեմք, հոգնակի թիվ, պարզ
Նշանակում է-անակատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի թիվ, պարզ
Գրում է-անկատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի թիվ, պարզ
Դարձրեք-հրամայական եղանակ, 2-րդ դեմք, հոգնակի թիվ, պարզ
Սովորեցնում է-անկատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի
թիվ, պատճառական
Ասում են-անկատար ներկա, 3-րդ դեմք, հոգնակի թիվ, պարզ
Նշանակում է-անակատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի թիվ, պարզ

Սպասարկվում էանակատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի թիվ, կրավորական
Մատուցվում էանկատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի թիվ, կրավորական
Հեռանումանկատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի թիվ, սոսկածանցավոր
Մոռացելվաղակատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի թիվ, պարզ

Մատուցելուապակատար ապառնի, 3-րդ դեմք, եզակի թիվ, պարզ
Անելուապակատար ապառնի, 3-րդ դեմք, եզակի թիվ, պարզ

Ծառայելուապակատար ապառնի, 3-րդ դեմք, եզակի թիվ, պարզ
Մոռացելվաղակատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի թիվ, պարզ
Մատուցելուապակատար ապառնի, 3-րդ դեմք, եզակի թիվ, պարզ

Ներկայացնումանկատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի թիվ, պատճառական

-Որոշիր այսպիսի, սովորության, ճերմակ, նույն, կես, հետաքրքրական բառերի քերականական հատկանիշները։

Այսպիսի- ցուցական դերանուն

Սովորություն- գոյական, ուղղական հոլով, եզակի թիվ

Ճերմակ- որակական ածական

Նույն- ցուցական դերանուն

Կես- մակբայ

Հետաքրքրական- որակական ածական


-Գտիր մեկական պարզ, բարդ, ածանցավոր և բարդածանցավոր բառ տեքստից։


-Գտիր՝ ինչ հնչյունափոխություն կա հանդիպած, արևմտահայերեն, պարսկերեն բառերում։

Հանդիպած-

Արևմտահայերեն-

Պարսկերեն-

Գտիր տեքստից անձ ցույց տվող հատուկ անունները։ Պարզիր՝ ովքեր են նրանք։ Ո՞ր անունն ես սովորել Պ. Բեդիրյանի այս գրքի նախորդ տեքստերից։

Րաֆֆիհայ գրող, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ։

Հովհաննես Թումանյան-  հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրական, ազգային և հասարակական գործիչ։

Հրաչյա Աճառյան- ականավոր հայ լեզվաբան և բառարանագիր, ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս է ։

Հակոբ Օշական- արևմտահայ հայտնի գրող, ուսուցիչ և մանկավարժ։

Պերճ Զեյթունթյանց-

Քրիստոս- Քրիստոնեության գլխավոր անձը, առաջին դարի կրոնական քարոզիչ և կրոնական առաջնորդն է եղել։

Սպասավոր է՝ պիտի սպասի

Րաֆֆու «Սամվելում» անպայման հանդիպած կլինեք այսպիսի տողերի. «Ժամանակի սովորույթի համեմատ սպասավորը ամեն ծառայության համար պետք է յուր տիրոջ աչքին երևնար միայն. նա համարձակություն չուներ յուր կողմից առաջարկություններ անելու, այլ պետք է սպասեր տիրոջ հրամանին»։

Կամ՝ «Իսկ երկու նաժիշտները կանգնած էին նրանց սպասում»։

Այս վերջին բառի կիրառությունը դուք հանդիպել եք նաև Հովհաննես Թումանյանի ստեղծագործություններում. բոլորդ երևի անգիր էլ հիշում եք.
Մենք, առույգ ու ժիր գեղջուկ մանուկներ,
Երեք դասընկեր
Նրանց առաջին գլխաբաց կանգնած,
Ձեռքներս խոնարհ սրտներիս դրած,
Զի՜լ, ուժեղ ձայնով նրանց սպասում
Տաղ էինք ասում։ (Հին օրհնություն)

Արևմտահայերենն էլ չի մոռացել այս բառը, և Հակոբ Օշականն իր «Պաղտո» պատմվածքում գրում է. «…Ու բամբակի պետ թավ, ձյունի պես ճերմակ մահիճներուն սպասը (այսինքն՝ ծառայությունը) իրն էր»։

Կապ կա՞ այս բոլոր բառերի մեջ։ Այո, անմիջական կապ։ Բոլորի արմատն է սպաս, որ նշանակում է «պաշտոն, ծառայություն» (ուշադրություն դարձրեք Րաֆֆուց բերված հատվածին)։

Հրաչյա Աճառյանը մեզ սովորեցնում է, որ այն փոխ է առնված պարսկերենից, ուր նույն իմաստն ունի։ Ուրեմն սպասավոր բառացի նշանակում է «պաշտոն տանող, ծառայող», ասել է թե՝ «ծառա»։ Կանգնել մեկի սպասում- «կանգնել մեկին ծառայելու»։ (Այստեղից մինչև սպասել բայը ընդամենը կես քայլ է, մանավանդ եթե հաշվի առնենք, որ այդ բայը ժամանակին առաջին հերթին նշանակել է ծառայել, խնամել»)։

Սակայի սպասավոր-ը մի շարք դարձվածային արտահայտություններում ունի նաև փոխաբերական հետաքրքրական իմաստ։ Հետևենք Պերճ Զեյթունցյանի «Արշակ Երկրորդ» բարձրարժեք պատմավեպից վերցված այս հատվածում ընդգծված բառերին. «Քրիստոսի սպասավորները այն (հեթանոսական տաճարը) ավերել էին Երիզայի Անահիտի տաճարի հետ միաժամանակ ու նրա տեղում եկեղեցի կառուցել»։ Քրիստոսի սպասավորները քրիստոնյաներն են, ավելի ճիշտ՝ քրիստոնյա կրոնավորները։ Սրանց ասում են նաև Աստծո սպասավորներ կամ պաշտոնյաներ՝ ծառաներ։

Կա նաև Մելպոմենի սպասավոր։ Մելպոմենը հին հույների թատրոնի աստվածուհին էր։ Նրա սպասավորն էլ, ինչ խոսք, կլինի դերասանը։

Ի միջի այլոց, պարսկերենից ենք փոխառել նաև ամիր սպասալար բառը, որ զինվորական ու պետական ծառայության բարձրագույն աստիճանի անունն էր միջնադարում։

Այս բոլորը երևի այնքան էլ անակնկալ ու զարմանալի չթվան, որքան այն, որ այս նույն արմատն է ներկայացնում նաև… սպաս (թանապուր) բառը։ Սա մի ժամանակ նշանակել է ընդհանրապես «ապուր»։ Օրինակ՝ ունեցել ենք ոսպնասպաս- ոսպապուր։ Ուրեմն՝ սպաս-ը ապուրն է, որ սպասարկվում՝ մատուցվում է։

Հետո այդ նույն արմատից բոլորովին վերջերս կազմել ենք նոր մի բառ՝ սպասք, որ նշանակում է «ճաշ և այլն մատուցելու համար օգտագործվող ամանների հավաքական ամբողջություն» (օրինակ՝ ճաշի, թեյի, նաև գրասեղանի սպասք)։

Ինչպես քիչ չի պատահում լեզվի մեջ, բառն իր արմատի նախնական իմաստից քայլ առ քայլ այնքան է հեռանում, որ երկու ծայրերն իրար կողքի դնելիս հավատալդ էլ չի գալիս, թե դրանք կարող են որևէ կապ ունենալ։ Ինքներդ դատեցեք. «պաշտոն»-ն ո՜ւր, «սպաս»-ն ու «գրասեղանի սպասք»-ը ո՜ւր։

Рубрика: Հայոց լեզու

Հայոց լեզու

Հայոց լեզու

  1. Կատարիր նախորդ դասի առաջադրանքը։
  2. Շարադրանք գրիր՝ «Աշունը երկրորդ գարունն է» թեմայով։ Փորձիր ներկայացնել այդ «գարունից» սպասելիքդ, քո վերաբերմունքը, ցանկություններդ։ Ուշադրություն դարձրու ուղղագրությանն ու կետադրությանը։

Գարնանը երկիրը զարթոնք է ապրում։ Բնությունը երկրորդ զարթոնքն է ապրում, որպեսզի մարդկությունը գարնանը ծաղկած ծառերից, տնկած բույսերից աշնանը առատ բերք հավաքի։ Որպեսզի առատ բերք լինի անհրաժեշտ է շատ աշխատել, խնամել, հոգ տանել յուրաքանչյուր մրգի, բանջարեղենի վրա, որ աշնանը հոգիդ լցվի գարնան բերկրանքով, որովհետև դու տեսնում ես քո աշխատանքի արդյունքը, պտուղները, և հպարտանում դրանցով և աշնան տերևաթափը քեզ չի տխրեցնում և շեղում այդ ամենից, քանի որ հոգումդ գարուն է։

Рубрика: Հայոց լեզու, Uncategorized

Հայոց լեզու

Հայոց լեզու

  1. Բայի կազմությունը՝ պարզ կամ ածանցավոր։ Բայածանցներ.
  • սոսկածանցներ՝ ան, են, ն, չ
  • պատճառական ածանցներ՝ ացն, եցն, ցն
  • բազմապատկական ածանցներ՝ ատ, ոտ, կոտ, տ, լտ, շրտ
  • կրավորական ածանց՝ վ։

-Կարդա տեքստը, գտիր բայերը, որոշիր՝ պարզ են, թե ածանցավոր, նշիր քերականական մյուս կարգերը։

Կազմված է-հարակատար, 3-րդ դեմք, եզակի թիվ

Ասելու-ապակատար ապառնի, 3-րդ դեմք, եզակի թիվ

Նշանակում է-անկատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի
թիվ

Կոչում էին-անկատար անցյալ, 3-րդ դեմք, հոգնակի թիվ


Կառուցված-հարակատար, 3-րդ դեմք, եզակի
թիվ


Ասում են-անկատար ներկա, 3-րդ դեմք, հոգնակի
թիվ


Սկսեցին-անորոշ, 3-րդ դեմք, հոգնակի
թիվ


Կոչել-անորոշ, հոգնակի, 3-րդ դեմք


Հանգչում են-անկատար ներկա, 3-րդ դեմք, հոգնակի
թիվ


Ածվում-անկատար ներկա, 3-րդ դեմք, եզակի
թիվ


Ավելացնենք-անորոշ, 1-ին դեմք, հոգնակի
թիվ


Փորձել են-անորոշ, 3-րդ դեմք, հոգնակի
թիվ


Պատճենել-անորոշ, 3-րդ դեմք, հոգնակի
թիվ


Լսեք-անորոշ, 2-րդ դեմք, հոգնակի թիվ

-Գրիր ընդգծված բառերի քերականական հատկանիշները։

Ազգային-ածական, հարաբերական
Մարդկությանն-գոյական, տրական, հոգնակի
թիվ, որոշյալ
Ոգուց-գոյական, բացառական, եզակի
թիվ,
Հունական-ածական, հարաբերական
Այսպես-դերանուն, ցուցական
Նվիրված-դերբայ, հարակատար
Կերտվածք-
իր, գոյական, ուղղական, եզակի թիվ,
Անվանի-ածական, հարաբերական
Ուր-դերանուն, հարաբերական
Հարազատությունը-գոյական, ուղղական, որոշյալ, եզակի, թիվ

  1. Ներկայացրու՝ պանթեոն բառը ինչ իմաստներով է գործածվում։

Պանթեոն կոչում էին «բոլոր աստվածներին» նվիրված տաճարները։

Դարեր հետո պանթեոն սկսեցին կոչել «աստվածային մեծություն» ներկայացնող անվանի մարդկանց հատկացվող գերեզմանոց-դամբարանները։ 

Սակայն պանթեոն բառն այժմ հաճախ գործ է ածվում նաև խորհրդանշական-փոխաբերական իմաստով՝ «մեծությունների հավաքական սիմվոլիկ դամբարան»։ 

  1. Լեզվաբանական մի երևույթի մասին՝ բառիմաստի նեղացմանը, հանդիպել ես տեքստերից մեկում։ Այստեղ լեզվաբանական ուրիշ երևույթի մասին է խոսվում՝ պատճենման, որ թարգմանական խնդիր է լուծում։ Գտիր հատվածը, որտեղ խոսվում է դրա մասին։

Բոլոր աստվածների կացարանը (Պ. Բեդիրյան, «Բառերի խորհրդավոր աշխարհից»)

«Որպես ազգային բանաստեղծ, Պուշկինը մտավ համաշխարհային հանճարների Պանթեոնը՝ մարդկությանն ասելու իր խոսքը՝ ռուս ոգուց բխած» (Ավ. Իսահակյան, «Մեծահանճար Պուշկինը»)։

Պա՛նթեոն հին հունական բառ է, որ կազմված է պան- նախածանցից և թեոն (թեիոն) բառից. տառացիորեն նշանակում է «բոլոր աստվածներին»։ Այսպես կոչում էին «բոլոր աստվածներին» նվիրված տաճարները։ Դրանցից հատկապես նշանավոր էր, օրինակ, Հռոմի պանթեոնը՝ կառուցված մ.թ.ա. 2-րդ դարում, ճարտարապետական մի հոյակապ կերտվածք, որի միայն գմբեթի տրամագիծը ավելի քան 43 մ է։ ( Ի դեպ, պան- նախածանցը կա պանթյուրքիզմ, պանիսլամիզմ հետադիմական-շովինիստական ուսմունքների անուների մեջ, և դրան համապատասխանում է հայերեն համա- նախածանցը, օրինակ՝ համաթուրքական բառի մեջ. ասում են նաև համիսլամականություն, որ հոմանիշ է պանիսլամիզմ-ին)։

Դարեր հետո պանթեոն սկսեցին կոչել «աստվածային մեծություն» ներկայացնող անվանի մարդկանց հատկացվող գերեզմանոց-դամբարանները։ Հիշատակելի են Փարիզի Պանթեոնը, ուր հանգչում են մեծագույն ֆրանսիացիների աճյունները. հավերժական փառքի Պանթեոնը Մոսկվայում (1958)։ Պանթեոններ (կենտրոնական և քաղաքային) կան նաև Երևանում։

Սակայն պանթեոն բառն այժմ հաճախ գործ է ածվում նաև խորհրդանշական-փոխաբերական իմաստով՝ «մեծությունների հավաքական սիմվոլիկ դամբարան»։ Բառս այս նշանակությունն ունի հենց Իսահակյանից բերված նախադասության մեջ։

Ի վերջո ավելացնենք նաև, որ մեզանում փորձել են պանթեոն-ը բառացի պատճենել։ Լսեք նահատակ գրող և քննադատ Արտաշես Հարությունյանին.

«… և քննադատությունը, իր պաշտոնին նվիրականության գիտակից, պարտի զինքը (Դանիել Վարուժանին-Պ.Բ.) ողջունել անվերապահ խանդավառությամբ՝ հայկական Ամենադից (ամենա+դից «աստվածների») մեհյանին սրբազան կամարներուն տակ» («Դանիել Վարուժան և իր նոր գիրքը»)։ Դժվար չէ նկատել պան+թեոն և ամենա+դից բառերի կազմության հարազատությունը։

Рубрика: Հայոց լեզու

Հայոց լեզու

Բայի եղանակները՝

  • Սահմանական- Իրական գործողություն։ Ժամանակային ձևերը, իմաստը։
  • Հրամայական- Բուն և արգելական հրամայականը։ Դեմքը, ժամանակը, թիվը։
  • Ըղձական- Երազելի, ցանկալի գործողություն։ Կազմությունը։ Ժամանակները։
  • Ենթադրական-Կապը ըղձականի հետ։ Ենթադրականի ժխտականի կազմությունը։
  • Հարկադրական-Կազմությունը, ժամանակնկերը։

Առաջադրանք

Անարգանքի սյունին գամել
(Պետրոս Բեդիրյան. Բառերի խորհրդավոր աշխարհից)

Այս դարձվածքի առաջացումը կապված է միջնադարյան Եվրոպայում տարածված մի սովորույթի հետ, ըստ որի՝ հասարակության աչքում այպանելի մեղք գործած անձնանց քաղաքի հրապարակում կապում էին սյունից՝ «անարգանքի սյունից», ի տես անցորդների։ Այս սովորույթը կար և որոշ ասիական ժողովուրդների մեջ, ուր տեղ-տեղ կարգ էր, որ անցորդները թքեին մեղադրյալի վրա։
Ուրեմն անարգանքի կամ խայտառակության սյունին գամել, անարգանքի սյունի մոտ կանգնեցնել (ռուսերեն поставить к позорному столбу) նշանակում են «(հասարակական) խիստ պարսավանքի ենթարկել»։
Կա նաև մահվան սյուն արտահայտությունը, որ շրջաբանորեն նշանակում է «կախաղան»։ Հիշո՞ւմ եք.
Ես մինչ ի մահ, կախաղան,
Մինչև մահու անարգ սյուն,
Պիտի գոռամ, պիտ կրկնեմ
Անդադար, ազատությո՜ւն։ (Միքայել Նալբանդյան, «Ազատություն»)։

Այս տողերին համահունչ են Շուշանիկ Կուրղինյանի հետևյալ խոսքերը.

Թե լծի տակից,
Անարգ սյունից կախ՝
Մահի ահն ատած մտքով գիտակից
Կյանք կուզենք անվախ… («Մենք»)

  1. Դուրս գրիր դիմավոր բայերը, որոշիր եղանակը, ժամանակը, ժամանակային ձևը, դեմքը, թիվը։

  1. Դուրս գրիր անդեմ բայերը։ որոշիր՝ որ դերբայներն են։

  1. Գտիր գոյականները, որոշիր հոլովն ու հոլովումը։

Դարձվածքի- Սեռական հոլով

Սովորույթ- Ուղղական հոլով

Հասարակության- Սեռական հոլով

ԱչքումՆերգոյական հոլով

Մեղք- Ուղղական հոլով

Անձանց- Հայցական հոլով

Քաղաքի- Սեռական հոլով

Հրապարակում- Ներգոյական հոլով

Սյունից- Բացառական հոլով

ԱնցորդներիՍեռական հոլով

Ժողովուրդների- Սեռական հոլով

Կարգ- Ուղղական հոլով

Մեղադրյալի- Սեռական հոլով

Խայտառակության- Սեռական հոլով

Գտիր դերանունները, նշիր՝ որ դերանունն են։

Այս-ցուցական դերանուն